רשימה

392רשימה

חורף ה'שי"ת¹

א. אין מיין יומן איז פאַראַן אַ אריכות'דיקע פאַרצייכנונג איבערגעשריבן עטלעכע מאָל, וואָס מיין מוטער² האָט מיר דערציילט אייניגע מאָל ווען איך האָב שוין געלערנט באַ דעם דריטען מלמד ר' דובער ב"ר פסח³, איבערגעשריבן — ווייל איך האָב נאָך ניט געקענט שרייבן ביז איך בין אָנגעקומען צו מיין מלמד ר' ניסן⁴.

איך זאָג אַז זייענדיק באַ המלמד ר' דובער ב"ר פסח האָב איך ניט געקענט שרייבן, גוט שרייבן האָב איך נאָך ניט געקענט אפילו דאַן ווען איך האָב שוין געלערנט באַ ר' ניסן, אָבער איך אַליין האָב געקענט איבערלייענען — הגם מיט מאַטערניש — דאָס וואָס איך האָב אָנגעשריבן.

שרייבן לערן איך זיך באַ ר' הערצל 393בלומענטהאַל. וועמען מען האָט גערופן אין ליובאַוויטש הערציל דער שרייבער⁵.

באַ אונדז אין חצר איז הערציל דער שרייבער געווען דער וואָס פלעגט ערליידיגן אַלע זאַכן וואָס האָבן געהאַט אַ שיייכות מיט דעם פריץ פון שטעטל, מיט דעם אוריאַדניק⁶ און מיטן פריסטאָוו⁶, וועלכע פלעגן אונדז מכבד זיין פון צייט צו צייט מיט זייערע וויזיטן.

הערציל איז געווען אַ פּראָדוקט פון דער ליובאַוויטשער השכלהשול וואָס די רוסישע רעגירונג האָט געגרינדעט אין ניקאָלאַי דעם ערשטנס צייטן.

די ליובאַוויטשער צוואנג השכלהשול האָט אַ בעזונדער וויכטיקע דברי הימים אין וועלכן עס שפיגלט זיך אָפּ דער לעבנססדר אין די קליינע שטעטלאַך אין די רוהיגע אידישוואַרימע היימען פון יענער צייט.

ב. מיין חינוך, וואָס הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק האָט מיך מחנך געווען הויבט זיך אָן אין די גאָר גאָר פריעסטע קינדער יאָהרן.

איינע פון די פיעלע הדרכות אין דרכי החסידות, באַ חסידי חב"ד בכלל און בית רבי בפרט, איז צו מאַכן וויסן אַ קינד פון גאָר גאָר יונג אַז מען בעדאַרף זיין געהיט פון זיין איבערקלייבעריש וואָס צו עסן אויך ניט איבערקלייבעריש אויף וואָס צו שלאָפן, און זיין אימער ריין הן קערפּערליך און הן אין קליידונג.

ג. אין יאָהר תרמ"ג ווען הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק איז עובר לפני התיבה אַלע דריי תפילות, שחרית, מנחה ומעריב, ביים זיידן אין חדר⁷, וואו אַלעס — די ספרים, כתבים, דער שרייבטיש און די איבעריקע מעבל — איז נאָך געווען מסודר ווי בחיי דעם זיידן בעלמא דין⁷, פלעגט מיך די מאַמע אַריינפירן און אַוועקזעצן אין איינע פון די גרויסע פאָטערשטולן, און אָנזאָגן מיר איך זאָל זיין שטיל און פאָלגן וואָס ר' יוסף מרדכי משרת⁸ וועט מיר זאָגן.

דעם טאַטנס דאַוונען פלעגט מיך מאַכן וויינען, נאָר איך פלעג זיך שטאַרק היטן דער טאַטע זאָל ניט הערן מיין געוויין.

איך פלעג זיך היטן ניט צו פאַרפעלן אַ אמן, שפּרינגען קדוש און זיך בוקן צו מודים.

ד. מיין מוטער האָט מיר דערציילט אַז איך פלעג דאַן אַלץ פרעגן וואו איז דער זיידע און פאַרוואָס וויינט דער טאַטע.

איך בין דאַן געווען שטאַרק בלייך און פלעג וויינען. איך בין בטבע בתולדתי אַ שטאַרק פאַרשלאָסענער, ניט אַרויסצוווייזן מיינע געפיהלן, און האָב שטאַרק ניט ליעב, ריכטיקער געזאָגט — פיינט, ווען מען לייגט רחמנות אויף מיר.

מיין מוטער האָט געזעהען ווי מיך פאַרפאָלגט עפּעס אַ אינערליכער געפיהל, האָט זי ריכטיק בעגריפן אַז דאָס איז אַ פועליוצא פון דעם טאַטענס דאַוונען, און פון דאַן אָן האָט זי מיך מעהר ניט געלאָזט זיין אין דעם צימער בזמני התפלה.

394דעם טאַטנס פאַרלאַנג איז געווען — לויט ווי די מאַמע האָט מיר דערציילט — אַז ווען איך האָב ניט בעדאַרפט עסן אָדער שלאָפן זאָל איך אַ געוויסע צייט אין טאָג זיין באַ אים אין צימער.

ה. אַזוי זיינען געווען מיינע קינדער חינוך יאָהרן פון יאָהר תרמ"ד ביז מען האָט מיך אַריינגעגעבן אין חדר צום דרדקי מלמד ר' יקותיאל⁹, וואָס אַ חוץ לערנען עברי דערציילט ער סיפורים פון תנ"ך מיט געוויסע ב'טעמ'טע דערקלערונגען וואָס מאַכן רייך די קינדערשע פאָרשטעלונג.

מיין צווייטער מלמד, ר' שמשון¹⁰, האָט געהאַט אַ ברכה פון הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צמח צדק אַז ער זאָל מצליח זיין אין ללמד תשב"ר, און די ברכה איז געווען מפורסם אין בפועל ממש, ער איז אָבער געווען בטבע אַ שטאַרקער כעס'ן, און כל חמתו פלעגט ער אויסלאָזן אין שמייסן.

בשעת אַ געוויסן כעס אָנפאַל האָט דער מלמד געשלאָגן, שרייענדיק דערביי: "באַ מיר זיינען אַלע גלייך, ניטאָ קיין בנייחידים, קיין יחסנים, ומורא רבך כמורא שמים". אַ טייל חברים מיינע באַהאַלטן זיך אונטערן טיש, אַ טייל אַנטלויפן פון חדר, איך און נאָך צוויי חברים חלש'ן.

נאָך דער דאָזיקער פּאַסירונג זיינען מיר, די געשלאָגענע תלמידים, אייניקע וואָכן שטאַרק ניט געזונט געווען, ביז מיר האָבן זיך ערהאָלט.

ו. אין ליובאַוויטש זיינען געווען אין יענער צייט דריי דאָקטוירים. אַן אַלטער פּולישער דאָקטאָר, וויקטאָר באָגאָראָדסקי, ער האָט געהאַט אַ ארדן מיטן טיטול גענעראַל וואָס ער האָט באַקומען פון דעם פוילישן גוט באזיצער טשעקרעט, וואָס אַ גרויסער טייל פון ארשער אויעזד איז געווען שייך צו דעם אייגענטום פון דער פאַמיליע טשעקרעט.

אין מיינע קינדער יאָהרן איז דאָקטאָר באָגאָראָדסקי געווען אַ טיפער ניינציק יאָהריקער זקן. ער האָט געלעבט אין זיין אייגענעם פּאַלאַץ אין פאלווארק (אחוזה) "קריווינע", און פלעגט פון צייט צו צייט קומען אין ליובאַוויטש, אין אַ חגא טאָג, אויסגעפּוצט אין זיין אַרמיי מונדיר און קוקן אויף אַלעמען פון אויבן אַראָפּ.

דער צווייטער דאָקטאָר, יערמאקאוו, איז געווען דער דאָקטאָר פון וואלאסט¹¹, אַ רוסישער, געווען אַ ראַיעלער מענטש, און האָט געהאַט זיינע דרכי רפואה, ער האָט ליב געהאַט דעם מעסער און רייסן ציינער.

דער דריטער, דער אידישער דאָקטאָר פון שטעטל, איז געווען ד"ר יאַקאָבסאָן, זיין געהאַלט פון שטעטל איז געווען 10 רובל אַ חדש, 5 רובל פון הכנסת המרחץ, 5 רובל פון ביקור חולים, 10 רובל פון חצר און רייכערע בעלי בתים, און צוואַנציק קאָפּיקעס אַ וויזיט. גאָר געהויבענע בעלי בתים און דער חצר פלעגן צאָלן פון פופציק קאפּיקעס ביז אַ רובל אַ וויזיט.

ווען איך בין געווען ניט געזונט, וואָס ר' שמשון מלמד האָט מיך צוביילט, פלעגט ד"ר יאַקאָבסאָן קומען יעדע דריי פיר טעג און געבן רפואות.

אין משך פון אייניגע חדשים מיט געוויסע רפואות האָב איך זיך פאַרשטאַרקט. איך בין דאַן קראַנק געוואָרן 395אויף וואזווראטנעם טיף. די עלטערן זיינען דאַן געפאָרן אין יאלטא¹² — קרים — ווען דער פאָטער איז געווען לונגעןליידענד — און מען האָט מיך מיט גענומען אין יאלטא.

ז. נאָך ר' שמשון מלמד, גיט מען מיך אָפּ צום מלמד ר' דובער בר' פסח — בערע פיישעס.

ר' דובער בר' פסח מלמד איז געווען אַ אור אייניקל פון דעם ליאָזנער מלמד, צו וועמען אין חדר הוד כ"ק רבינו הזקן האָט אָפּגעגעבן את בנו הוד כ"ק אאזמו"ר האמצעי.

עס איז ידוע בקבלה מדור לדור וואָס הוד כ"ק רבינו הזקן האָט דאַן געזאָגט צום ליאָזנער מלמד¹³:

איך וויל מיט דיר בייטן אַ מצוה אויף אַ מצוה. איך האָב אַ מצוה ולמדתם אותם את בניכם¹⁴, דו האָסט אַ מצוה מפרנס צו זיין את בני ביתך.

און האָט אים געבענטשט ער זאָל מעמיד זיין תלמידים וואָס זאָלן מצליח זיין אין תורה ויראת שמים.

באַ ר' דובער בר' פסח לערן איך זייער פלייסיק, צוזאַמען מיט עטלעכע צוגעקליבענע פּאַסיקע חברים, ר' שמואל דעם שרייבערס¹⁵ און ר' בןציון משרת¹⁶ קינדער, וועלכע זיינען מיט אַ יאָהר אָדער צוויי עלטער פון מיר. זיי קומען יעדן טאָג צום אַכטאַזייגערדיקן מנין, בריינגען מיט זייער אָנבייסן, און האַלב צעהען זעצט מען זיך לערנען.

אין ליובאַוויטש זיינען דאַן געווען פינף שוהלן. אונדזער שוהל (האָט געהייסן דעם רבי'נס שוהל), דער שטאָטישער בית המדרש, בנימין'ס שטיבל, חאחלויקער בית המדרש און גאָלדעס מנין.

באַ מיינע ערשטע מלמדים איז אונדזער חדר געווען אין בנימין'ס שטיבל¹⁷.

ח. ווען איך בין אַלט געוואָרן ניין יאָהר, בשנת תרמ"ט, האָט מען מיך אָפּגעגעבן צו ר' ניסן מלמד, ר' ניסן סקאַבלאָ. זיין חדר איז געווען באַ ר' ישעי' קאַסטיער¹⁸.

ר' ישעי' קאַסטיער איז געווען אונדזערער אַ שכן, אַ קרעמער, אַ בןתורה און אַ בעלצדקה. ער איז געווען אַ חשוכי בנים ר"ל און אַ שטאַרקער בעלצדקה, פלעגט מחזיק זיין אַלע שטעטלדיקע מוסדות הצדקה ווי אויך די משולחים וואָס פלעגן קומען אין ליובאַוויטש.

ר' ישעי' פלעגט קלייבן נחת פון ר' ניסן'ס לערנען מיט די קינדער. נאָך דער קראם צייט פלעגט ר' ישעי' זיך אַוועקזעצן באַ זיך אין צימער, וואָס איז געווען אָפּגעטיילט פון אונדזער חדר מיט אַ דינער קומתאדם ווענטיל, פלעגט נעמען אַ זיטאָמירער גמרא און זיך צוהערן ווי המלמד ר' ניסן לערנט מיט אונדז.

עס פלעגט זיין אַ פערגעניגן צו זעהען, מיט וואָס פאַר אַ הדרתהכבוד דער ווייס גרויער זקן פלעגט דערלאַנגען אונדזער מלמד אַ גלאָז טיי מיט וואַרעניע.

אַזאַ כבודהתורה איז אין יענע צייטן 396געווען באַ אידן אין די אידישע שטעטלעך און ישובים.

ט. אין אַ פאַרצייכנונג אין מיין יומן פון די שמחת הבר מצוה שלי¹⁹ איז פאַרשריבן אַז הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק האָט געזאָגט אַז הוד כ"ק אביו אאזמו"ר הרה"ק מוהר"ש האָט געזאָגט באַ זיין סעודת בר מצוה אַז הוד כ"ק אביו הרה"ק צמח צדק פלעגט באַ יעדער שמחה פון זיינס אַ קינד דערציילען דעם אופן הסדר ווי זיין שווער, הוד כ"ק הרה"ק האמצעי האָט זיך נוהג געווען און די סיפורים וואָס ער האָט געהערט מהוד כ"ק אביו רבינו הזקן, וועגן די מנהגים וואָס ער האָט געהאַט בקבלה פון כ"ק רבו מורנו המגיד ממעזריטש בשם רבו כ"ק מורנו הבעש"ט.

דאָס וואָס מען דערציילט איבער אַ סדר הנהגה פון הוד כ"ק אבותינו רבותינו הק' איז לבד זאת וואָס דאָס איז אַ הזכרת דבקות נשמתא בנשמתא עילאה איז די הזכרה אַליין אַ צחצוח הכלי.

י. הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צמח צדק האָט מחנך געווען את בנו, בן הזקונים, הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק מוהר"ש אין אַ שטאַרק ברייטע הרחבה נאָך גאָר פון זיינע יינגסטע קינדער יאָהרן.

הוד כ"ק דודיי זקני האָבן געוואוסט אַז אָט דעם קינד איז הוד כ"ק אביהם הרה"ק אַנדערש מחנך. אין יעדע קליינע הנהגה והדרכה האָט זיך געפיהלט די עינא קדישא פקיחא, וואָס האָט אַלעמען שטאַרק באַוואונדערט.

נאָך גאָר אין די קליינע קינדער יאָהרן האָט הוד כ"ק אביו משגיח געווען אַז ער זאָל זיך שפילן באַ אים אין צימער.

משנה לשנה, הנה — כשאר אחיו — הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק מתעלה בהפלאת מעלת חושיו בלימוד הנגלה ודא"ח, ואחר חתונתו הנה דירתו היתה בחצר הוד כ"ק אביו הרה"ק צמח צדק.

בשנת תרכ"ו²⁰ נכתב אליו המכתב דלהלן, וז"ל²¹:

לבני ידידי וחביבי הר"ש שי'.

ראיתי דא"ח שלך והוטב בעיני מאד. השי"ת יחזק לבך ושכלך להוסיף אומץ בתורתו ועבודתו וחזקת והיית לאיש. פתח פיך ויאירו דבריך. ואני מבטיח לך מה שאמרתי לך בעל פה. וכאשר אמרתי לך מה ששמעתי מאאזמו"ר הגאון ז"ל. חזק ואמץ לכתוב ולהגיד ואני סומך אותך בסמיכה רבה. ולא תירא משום אדם. והשי"ת יצליח לך ברו"ג ללמוד וללמד לשמור ולעשות.

אביך הדו"ש וטובת אנ"ש מנחם מענדל בן דבורה לאה

הנהגתו בהרחבה²², קונה המגרשים עם הבנינים הסמוכים לחצר הוד כ"ק אביו 397ובונה לו בית גדול מוקף חצר וגן²³.

אלול תרכ"ז²⁴ נפלה דליקה ברחוב זארעצא אשר גגי הבתים היו מכוסים תבן ורוב בניני העיר ובניני החצר עלו על המוקד. ואז הנה במקום דירת הוד כ"ק אביו הוא בונה²⁵ בנין גדול²⁶ וקורא לו "זאַל הגדול"²⁷, ושם מתפללים בימים נוראים ובמועדים, ושם עורכים שלחנות משתה.

שם בזאַל הגדול ההוא הי' משתה חתונתה של דודתי חי' מושקא²⁸ עם בעלה דודי ומחותני הרב משה הכהן נ"ע האָרנשטיין²⁹, ושם היתה חגיגת הבר מצוה שלי בשנת תרנ"ג, ושם גם היתה שמחת חתונתי עם זוגתי הרבנית נחמה דינה, אלול תרנ"ז³⁰.

398יא. מיטוואָך, ט' תמוז תרנ"א, האָט הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק מיך אַריינגערופען און האָט מיך מזהיר געווען אַז דאָס וואָס ער וועט מיר איצטער זאָגן זאָל איך קיינעם ניט דערציילן, און זאָל אַלעס טאָן פּינקטליך ווי ער וועט מיר זאָגן.

"שבת — יב תמוז — ווערסטו אַלט עלף יאָהר, וויל איך דיר זאָגן דעם סדר מיוחד, ווי דער טאַטע האָט מיר איבערגעגעבען בשם דעם זיידן, דעם סדר וואָס דער אַלטער רבי האָט געגעבען לבנו אדמו"ר האמצעי און לנכדו זקננו הצמח צדק, אַז פאַר די שלימות פון עלף יאָהר הייבט מען אָן לייגן תפילין — נאָר בחשאי אַז קיינער זאָל ניט מרגיש זיין"³¹.

די נאַכט פון דאָנערשטאָג י' תמוז האָב איך ניט געקענט איינשלאָפן ביז פאַרטאָג, מורא האָבנדיק אַז איך וועל זיך פאַרשלאָפן. פון ניט שלאָפן די נאַכט בין איך געווען אַזוי מיעד אַז פרייטאָג נאָך דעם ערשטן מאָל תפילין לייגן בין איך איינגעשלאָפן אין די קליידער.

מענדיל דער משרת³², זעהענדיק אַז איך שלאָף אין די קליידער האָט מיך אָנגעהויבן וועקן, פון מידקייט האָב איך זיך ניט געקענט אויפהייבן זעהענדיק אַז איך שלאף שטאַרק און בין אויך זייער בלייך האָט ער דערציילט דער מאַמען.

ווען די מאַמע איז אַריין צו מיר אין צימער און דערזעהען מיין אויסזעהען און מיין שטאַרקן שלאָף איז זי געוואָרן זייער אומרוהיג, און איז אַוועק דערציילן דעם טאַטן. דער טאַטע האָט איר בערוהיגט.

פרייטאָג האָבן מיך דער טאַטע מיט דער מאַמען אַריינגעפירט צו דער באָבען, הרבנית רבקה, זי זאָל מיך בענטשן, דאַן איז אויך געווען באַ אונדז צו גאַסט די באָבע הרבנית חנה³³ האָט זי מיך אויך געבענטשט, דערנאָך האָבן דער טאַטע און די מאַמע מיך געבענטשט³⁴.

יב. פרייטאָג, נאָכדעם ווי די עלטערן האָבן מיך געבענטשט, האָט מיך דער טאַטע געהייסן מעביר די סדרה זיין.

מיט היבשע טעמי נגינה פעלערן האָב איך אין דעם תמוז'דיקן טאָג מעביר געווען די פרשת השבוע, און בין געווען זייער צופרידן פון דעם וואָס איך האָב אַלעס מקיים געווען ווי דער טאַטע האָט מיר געהייסן.

היינט צו טאָג, ווען — געלויבט השי"ת — עס גייט דער ניין און פופציגסטער יאָהר פון יענער פּאַסירונג, איז נאָך באַ מיר פריש אין זכרון מיינע יענע איבערלעבונגען פון דעם וואָס איך האָב ניט געטאָרט קיינעם דערציילן וואָס מיט מיר האָט פּאַסירט יענע טעג.

דער טאַטע האָט מיך אַריינגערופן 399און זאָגט מיר, דעם שבת ווען איך וועל ריידן חסידות זאָלסט שטיין לעבן ר' קאָפּל זעליקסאָהן³⁵. ר' קאָפּל זעליקסאָהן פלעגט שטיין, בשעת הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק פלעגט זאָגן חסידות אין דער ערשטער שורה.

די בשורה טובה האָט מיך אינגאַנצן איבעראַשט, און איך בין גלייך געלאָפן צו דער מוטער דערציילן איר וועגן דעם, און אַ היבשע צייט פאַר ליכט צינדן בין איך שוין געווען אין פאָדער צימער וואו דער טאַטע פלעגט זאָגן חסידות.

שבת נאָך דער סעודה איז געווען אַ גרויסע התועדות. אין יענער צייט זיינען נאָך אין ליובאַוויטש געווען אַ צאָל עלטערע מענטשן, גאָר טיפע זקנים וואָס האָבן נאָך געדיינקט דעם מיטעלען רבי'ן און זיין גרויסן בית המדרש³⁶ וואו ער פלעגט זאָגן חסידות.

איך בין נאָך דאַן צו יונג געווען אויף צו וויסן וואָס צו פרעגן באַ די זקני החסידים ענינים און הנהגות פרטיות ווי אַזוי די זקני החסידים פלעגן זיך נוהג זיין.

עס איז איבעריק צו דערציילן אַז צווישן זיי זיינען געווען טיפע פאַרשטייער אין דער השכלה פון חב"דחסידות, בעלי עבודה אין תפילה מיט אַ התפעלות הלב, אַמאָל מיט אַ תשוקה וצמאון אויסגוס און אַ מאָל מיט אַ נועם ועריבות אויסגוס, וואָס איך האָב דאַן וועגן דעם קיין שום בעגריף ניט געהאַט. עס איז מער ניט וואָס איך פלעג זעהען און הערן וואָס זיי דערציילן.

די אַלע סיפורים וואָס איך האָב דאַן געהערט האָב איך געלייגט יגיעה — לפי ערך יכולתי אין יענע עלטער — אַז איך זאָל זיי געדיינקען און איך זאָל קענען אַלעס פאַרשרייבן.

יג. איינע פון די גאָר וויכטיקסטע הדרכות וואָס הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק האָט מיך מדריך געווען אין מיינע פריהעסטע קינדער יאָהרן און מזהיר געווען, איז אַז מען בעדאַרף מזמן לזמן מאַכן אַ צייט איבערצוטראַכטן און דער עיקר צו מעורר זיין דעם כח הזכרון³⁷ אויף דעם אויסזעהען פון דעם צימער וואו דער טאַטע איז דאַן געווען אויך אויף די פרטים צי איז ער געשטאַנען אָדער געזעסן, ווי דער צימער האָט דאַן אויסגעזעהען, צי עס איז געווען זומער אָדער ווינטער, זונענשיין אָדער וואָלקענדיק, רעגן אָדער שניי.

זייענדיק קאָנצענטרירט אין דעם במחשבה אַ שעה ארוכה אָפּגעשלאָסן באַ זיך אין צימער, וואו די טיר און פענסטער זיינען געווען פאַרשפּאַרט די פענסטער פאַרהאָנגען, האָב איך זיך אַליין געפיהלט ווי דאָס אַלעס איז הוה.

זיצענדיק צוזאַמענגענומען מיט אַלע חושים און פאָרשטעלונג און טראַכטנדיק איינע פון די אמרי קדש בסגנונו הקדוש והמדוייק של הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק, האָט דאָס אַלעס געשאַפן אין מיר אַ אינערליכע פאָרשטעלונג אַז דאָס איז ניט קיין חלומ'דיקער עבר נאָר אַ פול זאַפטיקער הוה.

400דער "וואָס געדיינקסטו"³⁸ האָט מיר געבראַכט נאָך און נאָך מעלות און פאַרלייכטערונגען ווי צו ראַנגלען זיך מיט די קינדערשע פוילקייט, צו טראַכטן וועגן די אייגענע מוחין ומדות ניט ווי עס בעדאַרף צו זיין צושטאַנד, און פון פאַרשידענע דערציילונגען אַרויסנעמען געוויסע עצות אין דרכי התיקון.

מיין פערטער מלמד, ר' ניסן סקאַבלאָ, האָט געהאַט אַ סך בקבלה פון זיין זיידן בשם זיין פאָטער ר' ניסן מלמד³⁹, וועלכער איז געווען איינער פון די תלמידים הנסתרים וואָס האָבן געלערנט מיט הגאון הצדיק הר' ברוך. אונדזער מלמד הר' ניסן האָט געהאַט פאַרשריבן אַ סך סיפורים⁴⁰, וואָס על פי רוב פלעגט ער אונדז מכבד זיין יעדן פרייטאָג מיט אַ סיפור. מיר די תלמידים פלעגן שוין וואַרטן אויף דעם פרייטאָגסיפור מיט אַ צמאון.

יד. אין דער צייט וואָס איך האָב געלערנט אין חדר איז באַ די מלמדים געווען אַ סדר קבוע אַז מען זאָל די קינדער דערציילן סיפורים און אַז דאָס איז אַ דורותקבלה.

דעם סיפור וואָס מורי ר' ניסן מלמד דערציילט אונז אין אַ פרייטאָגסיפור, אַז אלטע חסידים האָבן דערציילט וואָס זיי האָבן געהערט אין זייערע קינדער יאָהרן אַז זקני החסידים האָבן אַליין זוכה געווען צו הערן פון הוד כ"ק רבינו הזקן:

עס זיינען פאַראַן צוויי דרכי עבודה: די עבודה פון געפינען אין זיך דעם חסרון און אים מתקן זיין, וואָס ביידע זאַכן, הן דער געפינען דעם חסרון און הן דער מתקן זיין אים, דאַרפן זיין על פי דרכי התורה.

אין מעזריטש האָט דער רבי געזאָגט בשם מורו הבעש"ט אַז דרכי עבודת תיקון המדות והכשרת כלי המוח בדרכי החסידות איז צו מאַכן פון דעם חסרון אַ מעלה.

אויף דעם יסוד התורה ודרכי העבודה דערציילט הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צמח צדק להוד כ"ק בנו אאזמו"ר הרה"ק מוהר"ש, האָט דער זיידע — רבינו הזקן — אַוועקגעלייגט זיינע כחות עצמיים בערך דרייצן יאָהר.

אין יאָהר תקל"ג⁴¹ האָט דער רבי מייסד געווען אין זיין דאַמאָלסדיקן וואוין אָרט, די — באַ חסידי חב"ד באַוואוסטע — חדרים, אין דריי דרגות: חדר אלף, חדר בית, חדר גימל.

אין דעם ערשטן יאָהר פון דעם חדר אלף התייסדות און די תלמידים זיינען געווען אין זייערע היימען אין פערשידענע ערטער וואו עס האָבן געלעבט איינצעלנע בחירי תלמידי הגר"א זיינען זיי געווען זייער בעגייסטערט פון די שטאַרקע טיפע און רייכע סברות עמוקות'דיקע לומדות.

טו. אַ וואָרט פון דאַן אַ געוויסן תמימות'דיקן גאון וואָס האָט געהערט 401איבערזאָגענדיק איינע פון יענע דעם רבי'נס תורות: אַזאַ תורה קען זאָגן נאָר דער מקבל מפי הרמב"ם אַליין.

דער וואָרט פון דעם תמימות'דיקן אַלטען באַוואוסטען גאון האָט געמאַכט גאָר אַ שטאַרקן רושם אין דער עולם'שער גאונ'ישער וועלט.

באַ געוויסע עולמ'שע פירנדיקע גאונים האָט דעם גאון תמים'ס וואָרט געמאַכט אַ טיפע קנאה ווירקונג וואָס האָט געשאַפן גאָר גרויסע ביטערע פאלגן מיט שענדליכע מעשים.

טז. שמחת תורה תרנ"ז האָט הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק געזאָגט: דער טאַטע האָט מיר געזאָגט בשם דעם זיידען — דער רבי דער צמח צדק — אַז רבינו הזקן האָט מיט הונדערט און פיר און צוואַנציק יאָהר צוריק — תקל"ג — מייסד געווען די חדרים.

אין מיין יומן איז באריכות פאַרצייכנט דער מסורה ענין מרבי לרבי, דער שטריינגער, גאָר גאָר זייער טיפער אויסשפּראַך וואָרט וואָס דער רבי זאָגט גאָר די ערשטע נשיאות זמן קומענדיק פון מעזריטש⁴²:

חסידים וואָס זיינען זיך ניט עוסק אין עבודת התפלה מיט אַ איבערגעגעבענקייט זיינען בעלי הפרדה.

די — זאָגט הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק — וואָס האָבין גיזעהן און געהערט דעם אינערליכן רגש און התלהבות ווי בעלי עבודה שבלב פלעגין איבערזאָגין די ווערטער האָט פועל געועזין אַ כללות'דיקע בושה אויף דעם אייגענעם בלי מהות.

טו"ב. דעם בליץ פייערדיקן וואָרט איז מגלה הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק אין יאָהר תרנ"ז בשעת די התייסדות הישיבה תומכי-תמימים.

כל ענין התורה והמצות, זאָגט הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק אין זיין שיחה ארוכה באַ אונדזער חופה סעודה, איז אויף צו מגלה זיין אין גשמיות וחומריות דעוה"ז די כוונה העליונה אַז אין מציאות היש זאָל זיך הערן און נתגלה ווערן די כוונה עצמית ופנימית פון עצמות א"ס ב"ה.

אָט דער ענין ואופן העבודה האָט הוד כ"ק רבינו הזקן מקבל געווען אין מעזריטש ביים מגיד מיט מורנו הבעש"ט'ס הצלחה ברכה.

עס איז אַ ענין פון עצמו מספר⁴³. טייצן פון דעם וואָרט עצמו: א) עצם — שטאַרק. ב) עצם — האַרט. וואָס פון דעם צירוף קומט אַרויס אַ פירוש; ג) שטאַרק האַרט, כמאמר ברזל קשה אש מפעפעו⁴⁴, אָבער שטאַרק האַרט⁴⁵ איז אַזאַ שטאַרקע האַרטקייט וואָס אין פייער צוגייט דאָס ניט און וואַסער פאַרטרינקט דאָס ניט. עס איז שטענדיק און אומעטום אַ עצמי, און דאָס איז דער ריכטיקער טייטש פון דעם נאָמען איד.