ליל ש"ק פ' תשא, י"ח אדר תרפ"ח

18ליל ש"ק פ' תשא, י"ח אדר תרפ"ח^*

בתוך הסעודה, בבית דודו הר"מ הארענשטיין באטוואצק

נושא הדיבורים הי' ע"ד השתלשלות הרביים ותלמידי הבעש"ט והמגיד ז"ל, ובהמשך דבריו פתח ואמר:

האבות הן הן המרכבה¹, עס איז ידוע אַז די אבות הן חג"ת דאצי' למטה בגוף היו כמו למעלה ממש². אאמו"ר הקשה³ מהו הענין בזה דלכאו' הלא תורה ומצוות שעשו האבות ריחות היו⁴ דהלא לא היו מצווים ע"ז כלל, ועוד מהו החידוש בזה הלא זה הי' בדרך המשכה מלמעלה למטה בלא עבודה ויגיעה כלל, ואם מפני שהם נשמות דאצי' הלא בלא"ה יש ג"כ ענין הסובב למטה בעשי', ואף שזהו בהעלם הלא גם האבות היו בהעלם, וואָרום דער וואָס האָט געזען אברהם'ען איז כלל ניט ניכר געווען אַז דאָס איז געווען אַ נשמה דאצי', ומה שאמרז"ל⁵ אבן טובה היתה תלוי' בצוארו של אברהם אבינו וכל המסתכל בה מיד נתרפא, זה הי' בעשי' הרוחני' אבל בעוה"ז לא הי' ניכר כלל וא"כ מהו החידוש בזה ומהו בכללות הענין שהי' קודם מ"ת.

ואיתא התירוץ ע"ז⁶ כי בכדי שיוכל אח"כ להיות גילוי הנשמה בגוף ע"י תורה ומצוות הי' צריך מקודם להיות ההמשכה בדרך מלמעלמ"ט דאל"כ וואָלט אַזאַ נשמה ניט קאָנען שטיין אין אַ גוף נאָר דוקא [ע"י] שהי' כבר ההמשכה בדרך מלמעלה למטה יכול להיות גילוי הנשמה בגוף ע"י תורה ומצוות.

וע"ד המבואר⁷ בענין תהו ותיקון דקמי' ית' הי' ידוע שישברו הכלים דתהו א"כ למה הי' כן, אלא הכוונה בזה הוא שעי"ז שהי' כבר לעולמים המשכת אור בכלים אם כי לא היו עדיין כלים ראוים בכ"ז האָט דאָס אויפגעטאָן שיוכל להיות אח"כ המשכת האור בכלים דתיקון בהתיישבות גמורה.

והמשל בזה משכל נפלא שבתחלה כשאמרו לפני מקבל קטן הערך הנה לגודל פליאת השכל הנה המקבל עומד בהתפעלות ובהשתוממות גדולה ואינו יכול לקבל השכל כלל וכלל מ"מ טוט דאָס אויף דכשאומר לפניו השכל עוד הפעם איז שוין די השתוממות ניטאָ, ער האָט שוין אַראָפּגענומען די התחדשות וואָס אין געווען אין דעם און מען קען שוין טאָן אין דעם.

כמו"כ איז געווען באַ די אבות דורכדעם וואָס ס'איז פריער געווען די המשכה בדרך מלמעלה למטה האָט שוין 19נאָכדעם געקענט זיין דער ענין פון גילוי הנשמה בגוף ע"י תורה ומצוות.

כמו"כ⁸ איז בכלל דער הפרש בין הבעש"ט ותלמידיו און דער רבי⁹, דער בעש"ט ותלמידיו דאָס איז געווען אַ גילוי אור בדרך המשכה מלמעלמ"ט, עס איז געווען עבודה אויך נאָר דאָס איז עבודה ווי אַ כלי צו אַ גילוי מלמעלה למטה אָבער בכללות איז דאָס געווען אַ המשכת גילוי אור בדרך מלמעלמ"ט, באַ זיי איז געווען בפּשיטות דער ענין אַז דער עיקר איז דער אור וחיות אלקי בעולם זיי האָבן געזען דעם תוך אינווייניק פון יעדער זאַך וואָס דאָס זעען אין יעדער זאַך דעם חיות פנימי איז געווען ניט דוקא באַ די צדיקים נאָר אפילו באַ סתם אידן איז די פּשיטות באַ זיי געווען דער אור וחיות אלקי וואָס בעולם, איז נאָכדעם איז דער רבי⁹, דאָ האָט זיך אָנגעהויבן אַ המשכה פון גילוי אור ע"י עבודה ניט לפי"ע העבודה נאָר עפ"י עבודה.⁹

וואָס דאָס איז בכלל געווען דער הפרש בין המלאך¹⁰ לרבינו ז"ל¹¹, דער מלאך איז ניט געווען שייכות צום עולם כלל, ער איז געווען אַ מופשט אינגאַנצן פון עולם, משא"כ רבינו עבודתו הי' דוקא ווי אין עולם כו'.

עס איז דאָך ידוע אַז דער רבי האָט זוכה געווען לטהר את הראש הק' של המגיד ז"ל¹², והוא מפני ב' טעמים.

הא' — ווייל ער האָט מציל געווען דעם מגיד נ"ע. די מעשה איז געווען אזוי¹³: ר"פ קאָריצער¹⁴ הי' מתלמידי הבעש"ט והי' ג"כ תלמיד וחבר פון מגיד, והי' זהיר מאד לאמר תורה ברבים וגם בין תלמידיו הי' מדייק דיוק אחר דיוק לפני מי לדבר דא"ח, בכללות איז ער געווען אַ גרויסער זהיר און אַ קפּדן, והמגיד הי' להיפך מפרסם דא"ח גם לפני הבעה"ב ור"פ הקפיד ע"ז.

פ"א בא הר"פ אל המגיד ונכנס אל חדר הראשון של בית המגיד נ"ע והמגיד האָט דעמאָלט אָפּגערוט ויצא לאיזה ענין, ומצא אַ בלעטל חסידות והקפיד הר"פ על זה ובבואו חזרה התחיל לברך ברכת אשר יצר, באותה שעה הי' שם רבינו ומיד הרגיש בדבר — צי וויילע ער האָט געזען הר"פ ז"ל האַלטן אַ בלעטל חסידות, צי ער האָט אַזוי מרגיש געווען קען איך ניט זאָגן — נאָר דער רבי האָט מרגיש געווען שהר"פ בקפידא, און האָט גלייך אָנגעהויבן דערציילן אַ מעשה¹⁵, למלך א' הי' בן 20יחיד ויהי היום ויחלה בן המלך במחלה מסוכנת מאד ויגיע הדבר ככה שהרופאים לא מצאו שום רפואה ותרופה לפניו רק סגולה אחת מצאו לזה, והוא שיקחו אבן היותר גדולה והיותר טובה מכתר המלכות וישחקו אותה ויתנו זאת לבן המלך ובזה יתרפא, וימאן המלך לתת את אבן היקרה מכתרו, ויעברו איזה ימים והמחלה התגברה ביותר עד שבן המלך הגיע למות, אז צוה המלך לקחת אבן היקרה לעשות הסגולה, אבל אז כבר התגברה חליו כ"כ עד שלא הי' יכול בן המלך גם לטעום איזה דבר כי שיניו נתכווצו ולא יכול לקבל שום דבר ובמילא יושפך הרבה משחיקת האבן היקרה לארץ, וילכו אל המלך לשאול אם כדאי לשחוק האבן היקרה בשביל ספק כזה, ויען המלך ויאמר, יעצט איז כדאי עס זאָל זיך פאַרגיסן וויפל עס איז, אַבי עס זאָל אַריין איין טראָפּן.

ובגמרו לספר (רבינו) המעשה סיים הר"פ ברכת א"י ומפליא לעשות, ונח דעתו.

אח"כ קם המגיד נ"ע ויספר לרבינו כי הי' עליו דין ומשפט בנידון זה, ובזה שסיפר רבינו המעשה הסיר מעליו הקטרוג. ואמר המגיד נ"ע אַז די יאָרן פון יעצט און ווייטער האָב איך דיר צו פאַרדאַנקען.

זהו טעם א' שזכה רבינו לטהרת הראש הק'.

והב' — כי פעל על המלאך (בנו של המגיד נ"ע) שיהי' שייך אל העולם, וואָרום דער מלאך איז דאָך געווען לגמרי מופשט מהעולם, ורבינו פעל עליו שיהי' לו שייכות להעולם¹⁶.

עס איז דאָך ידוע די מעשה¹⁷ פון דעם מלאך און דעם רבי'ן וואָס נאָכדעם ווי זיי האָבן געפּראַוועט צוזאַמען תיקון חצות און צוגעקומען צו די העכסטע מדריגה איז נאָכדעם האָט דער מלאך געטראָפן דעם רבי'ן עסן אַ בייגל מיט פּוטער ויתבהל המלאך מאד איך אפשר אחר עליות עצומות כאלה אַראָפּטראָגן אַזוי נידעריק. אָבער באמת איז ניט אַזוי, דאָס איז געווען דער כח פון רבי'ן אַז אין די העכסטע מדרי' איז ער ניט געווען אָפּגעטראָגן אינגאַנצן פון וועלט¹⁸, וואָס מצד בריאות דאַרף מען עסן.

דער זיידע הצ"צ האָט דערציילט אַז דער רבי האָט אים אַמאָל געזאָגט אַז דער רבי — דאָס הייסט דער מגיד — איז נאָך עם אַ סך אַ סך שולדיק דערפאַר וואָס ער האָט גע'פּועל'ט באַ זיין זון דעם מלאך ער זאָל האָבן אַ שייכות צו דער וועלט.

און דאָס איז דער אויפטו פון דעם רבי'ן, זיין אין וועלט און צוקומען צו [די] העכסטע מדרי' ע"י עבודה ויגיעה דוקא, וואָס אויף דעם איז געווען פריער די הקדמה פון בעש"ט ותלמידיו.

21וואָס בדרך כלל איז דאָס אַ המשכה בדרך מלמעלמ"ט עס איז דאָך פאַראַן בכל דור ודור ל"ו צדיקים¹⁹, די גמרא²⁰ זאָגט דאָך אַז כמה וכמה איז פאַראַן בא"י און כמה וכמה אין חו"ל, והגם מען זעט זיי ניט אָבער די זאַך איז דאָך אַזוי, איז דאָך אמת. דער טאַטע²¹ האָט אַמאָל געענטפערט למשכיל א' (יהודי צרפתי) שגמר חוק לימודיו בפּאַריז ושאל כמה שאלות בענינים רוחניים בעניני שיר המלאכים השגת הנשמות ועוד הבלתי מושגים לו ובשביל זה אינו מאמין בהם, השיבו²² במשל זה: עס פאָרט א בעל עגלה און פירט צוויי משכילים און זיי ריידן צווישן זיך אַ ענין שכלי אויף פראַנצויזיש, איז דאָך דאָ פאַראַן דריי מחשבות דער פערד טראַכט האָבער דער בעל עגלה בראָנפן און די משכילים זיינען דאָך עפּעס פאַרנומען אין אַ וויכטיקן ענין, איז דען דערפאַר וואָס דער פערד פאַרשטייט ניט אויף פראַנצויזיש זיינען די פראַנצויזן קיין פראַנצויזן נישט, הנמשל מובן²³.

נאָר פונדעסטוועגן איז דאָס פאָרט נסתרים. אָבער אַ צדיק אַז ער ווערט נתגלה בגילוי הנה גם במקום שאינו שם איז שוין אויך אַנדערש, דער עצם ענין פון גילוי טוט אויף עס זאָל זיין אַנדערש אויך אין דעם אָרט וואו ער איז ניט פאַראַן אויך, משא"כ נסתרים הגם שעליהם העולם עומד אבל גם במקום שהם הוא ג"כ העלם ולא גילוי, ורבינו יסד היסוד ועמוד העבודה בדרך מלמטה למעלה ע"י יגיעה דוקא, ולא לילך בגדולות ונפלאות כ"א עבודה תמידית כל אחד בענינו יהי' עבודתו לעשות את העולם כלי לאלקות, און חסידים האָבן אַ ברכה פון רבי'ן להצליח בעבודתם²⁴.