ליל י"ט כסלו תרפ"ד

53ליל י"ט כסלו תרפ"ד

א. עד שנת תקל"ב לא הי' — כלומר לא ראו ממנו — התחלקות בתלמידי המגיד.

רק שלשה פעמים שמעו ממנו (מהמגיד) שאמר על רבינו זצוקלה"ה נבג"מ זי"ע¹ אלו הדיבורים. הא', כשבא הדייציל¹ חתן הבעש"ט להמגיד בפורים שלח הרב המגיד את רבינו אצלו לסעודה, והלך רבינו. ואמר הרב המגיד דאָס קען מער ניט אַז דער ליטוואַק. הב', דרכו של הרב המגיד הי' כי בכל עש"ק הי' מתקן בעצמו חתיכת דג אחת קטנה והי' כורכה בחוט, ולמחר בש"ק נתן אצל כאו"א מהתלמידים דגים, ואצל רבינו הניח את חתיכת דג הנ"ל ולקח רבינו את הדג ואכלו תומ"י², והרב המגיד שר בדביקות, האָט ער זיך אַ כאַפּ געטאָן, ואמר אי' החתיכת דג שלי, ואמר רבינו אני אכלתי, ואמר הרב המגיד דאָס קען מער ניט אַז דער ליטוואַק. הג' כי אצל הרב המגיד הי' הדרך שאחד מתלמידיו הי' עומד אצל הפתח, זה היום וזה למחר, וביומו של רבינו כשעמד אצל הפתח הניח לאיש אחד ליכנס על יחידות להמגיד, ואמר ע"ז דאָס קען מער ניט אַז דער ליטוואַק.

ומשנת תקל"ב הי' התחלקות אצל 54התלמידים, זה קיבל באופן כך וזה קיבל כך.

ואחר פטירת הרב המגיד³, ואח"כ בשנת תקל"ו אחר פטירת הקדוש ר' אברהם המלאך³, נתפרדו התלמידים זה בכה וזה בכה.

ובשנת תקל"ז⁴ נסע רמ"מ מהאראדאק לאה"ק, ועשו התלמידים אסיפה רבה אודות הנשיאות, והעמיסו על רבינו, ורבינו לא רצה בשום אופן, כך הי' עד שנת תק"מ.

ובשנת תקל"ח הי' לרבינו שני תלמידים⁵, וא' מהם הי' ר' וועלוועל ווילענקער⁶.

ובשנת תק"מ קבל על עצמו עול הנשיאות על פלך וויטעבסק ואגפי', ועשה חדר⁷ והתחיל להאיר, ועד שנת תקנ"ז⁸ האָט זיך געבורעט.

בתוך משך זמן זה נסע לשקלאוו על ויכוח⁹, והי' שם מה שהי', און האָט אַרויסגעשלעפּט משם איזה מנינים חסידים, ונסע למינסק על ויכוח⁹, ונתקשרו אליו שם ג"כ הרבה מהמנגדים. ואח"כ אחר פטירת הגר"א¹⁰, הנה ע"י בן ר' מאיר רפאל'ס (ואותו הרגו תומ"י)¹¹ התחילה לצמוח המסירה¹².

ב. באמת בשנים הראשונות של אדה"ז לא היו חסידים יותר מעתה, אך אצלם האיר אור הנשמה בגוף, וכהמעשה הידוע מר' יקותיאל ליעפליער¹³ 55שבא בפעם הראשונה לאדה"ז על יחידות בעת שישב בתפילין דר"ת (השאלה לא רצה לומר, אך אמר שהי' מאויים), ואמר אדה"ז בזה"ל: רבש"ע ואתה מחי' את כולם כתיב¹⁴. ותומ"י נתהפך לאיש אחר בהשכלה ובעבודה, אף שלא הי' יכול ללמוד כלל, ובדוחק הבין פסוק חומש עם רש"י, ואדמו"ר הצ"צ נתן לו פעם אַ סדר היום באופן הלימוד¹⁴, וצוה לו ללמוד ספר קב הישר בל"א, ועוד ספר מוסר א' בל"א, ומ"מ בדא"ח היתה הבנתו להפליא מאד. ואדמו"ר האמצעי עשה את האמרי בינה עבורו¹⁵, וכשהי'¹⁴ נוסע מליעפליע דרך באריסאוו הי' נכנס אצל ר' שמואל בער¹⁶ עם הבייטש שטעקל, און פלעגט אים אַ שמיץ טאָן, והי' אומר: זאָג פּאַרך וואָס איך ווייס ניט (באמ"ב). והי' ר' שמואל בער אומר: לא בזה המקום? (כי ר' שמואל בער הי' מבין לשער בערך), ואמר (ר' יקותיאל) לא! ואמר ר' שמואל בער: ולא בזה המקום? אמר לא!, עד שהי' אומר לו בזה המקום, ואמר: אָ, דאָס מיין איך. ואדמו"ר מהר"ש הי' שואל ספקותיו בענינים החמורים באמרי בינה אצלו¹⁵. וכ"ז שהי' מאיר אצלו אור הנשמה בגוף ע"י שהאיר עליו אדה"ז.

ובודאי הי' הנהגת אדה"ז בדרך או"פ ג"כ. כי החסידים היו גאוני ארץ ממש, קודם בואם אליו, אך הי' הנהגתו בדרך או"מ ג"כ.

גם אחר שנתפרסם כתבי התניא בעולם (קודם שנדפס) וכתוב שם¹⁷ שמשכן הנה"ב הוא בחלל השמאלי, והי' א'¹⁸ שראה זאת ונכנסו הדברים בלבו, האָט ער זיך אַרויפגעדראַפּעט על העלי' של אדה"ז, וצעק רבי האַקט מיר אַראָפּ דעם לינקן זייט (כי מאחר שמשכן הנה"ב הוא בחלל השמאלי, היינט וואָס דאַרף ער אים גאָר האָבן), וכששמע זאת אדה"ז הכניסו לפנים, ואמר בניגון בזה"ל: ניט דאָס איז אַ מלאכה און ניט דאָס איז אַ אַרבעט, מיא דאַרף אַרויסטרייבן דעם נה"ב פון לינקן זייט, און אַריינלאָזן דעם נה"א אַהין, ותיכף נתהפך לאיש אחר.

לחיים, השי"ת יתן אַז דעם רבי'נס כח זאָל אונז טראָגן, אַז דורך אונז זאָל זיך טראָגן דעם וואָס מ'דאַרף טראָגן און דעם וואָס מ'קען טראָגן.

היושבת בגנים¹⁹ ידוע הפי' בזה, שע"י התומ"צ בנשמה למטה פועלים הילוך ועלי' למעלה בנשמות דג"ע וגם במלאכים. אַך, עס ווילט זיך וויסן וואָס עס טוט זיך דאָרטן. גיין אַהין וויל איך ניט (וכמאמ' העולם, דאָס ווערט מען קיינמאָל ניט אָן), אַזאַ מסיבה ווי דאָ איז דאָך פאַראַן בכל כדור הארץ, עוד שש מאות או ששת אלפים וכו', און מיא איז אַלע מיט פאַרשלאפטע אויגן, און מען זעט גאָרניט.

ג. אמר שרוצה לעשות שמשים, היינו שיהיו מסורים ונתונים לזאת הכוונה²⁰:

56אויף טאָן עם הזולת בכל הענינים, הן פשוט אַרויסגיין אויפן גאַס און רופן דאַוונען, אַלץ איינס ווי אין געשעפט, וואָס ער רעט מיט אַ שפת חלקות וכדומה, כך צריך להיות זה ג"כ בעבודה דקדושה בכל מיני דיבורים ובכל מיני המצאות.

כי עיקר הכוונה פון אַ אידן, מאַכן נאָך אַ אידן, אפי' איין איד, ולזה הטעם כתיב בתורה מצוה הראשונה מצות פו"ר, ולכאורה תורתינו היא קדושה, חכמתו ורצונו ית' של הקב"ה, ולמה כתוב זאת בראשונה, אלא להורות שזהו יסוד פון אַ אידן, אַז אַ איד דאַרף מאַכן נאָך אַ אידן²¹, שזהו מ"ש²² כי ידעתיו גו' אשר יצוה את בניו גו', אין הכוונה פה צוואה ממש, אַ צוואה קען מען שרייבן צו אַכט און צוואַנציק יאָר אויך, דער טאַטע האָט געשריבן אַ צוואה בהיותו בן כ"ח שנה בשנת תרמ"ח²³.

ד. בשוה ממש אַז אַ איד זאָגט ה' פסוקי תהלים, מיט די שווערסטע סוגיא אין גמרא, מיט די טיפסטע ענינים פון חסידות, און מיט דעם העכסטן ענין אין קבלה. אדרבא, אַז ער זאָגט מזמור לאסף, זאָגט ער דאָך אוודאי מיט אַ אמת, ער זאָגט תהלים וויילע דוד המלך האָט געזאָגט, משא"כ בא אַ משכיל הויבט זיך אָן באַ אים: און וואָס זאָג איך, אַז ער לערנט אמר אביי — און וואָס זאָג איך.

ה. רבינו זצוקללה"ה נבג"מ זי"ע אמר אַז אַ איד איז אַ שטאָט, און אַז ער איז כדבעי ווי ער דאַרף זיין אין דעם עסק התורה והתפלה, ווערט די גאַנצע שטאָט אַנדערש, וואָס דאָס איז אַ ברכה אין למעלה מדרך הטבע. אַ רב אין אַ שטאָט איז אַ אבוקה אין אַ שטאָט, און אַ שוחט אין אַ שטאָט איז אַ אור אין אַ שטאָט. אשמים אנחנו, שולדיק זיינען מיר, רבנים שוחטים מלמדים, די אידן זיינען ניט שולדיק, פאַראַן דאָך אַזעלכע וואָס בענטשן ליכט נאָך אַכצן מינוט, און זיינען מגלח די ?אָרד, און אַ ענין פון מקוה איז בא זיי בשוה ממש, מצד העדר הידיעה. אַ אידן אַז מ'איז מעורר ווערט ער נתעורר.

[ושאל אחד: איך יכול לפעול בהזולת, אז מען איז אַליין ניט ווי מען דאַרף.

ואמר כ"ק אדמו"ר:] אדרבא אַז דער שוחט וועט פועל'ן אַז דער קצב וועט גיין דריי מאָל אַ טאָג דאַוונען און הערן ווי מען לערנט, היינט אַז דער קצב איז אַזוי (וואָס דער שוחט ווייס דאָך אוודאי דעם מהות פון אַ קצב וכו'), היינט ווי דאַרף ער אַליין זיין, מילא וועט ער אויך ווערן אַנדערש, לערנען חסידות וכו', אַז דער רב וועט דערזען וואָס טוט זיך מיט'ן שוחט, היינט ווי דאַרף ער שוין זיין. וואָס דאָס רופט זיך אַ סדר השתלשלות המדריגות מלמטה למעלה.

57וסיפר כ"ק אדמו"ר: כשהי' אסיפת הרבנים בשנת עת"ר²³, היו שם הרבה רבנים, וכמעט כולם היו במלון אחד בהרבה חדרים, והי' שם גם ר' חיים מבריסק²⁴, והוא (כ"ק אדמו"ר) הי' משמש לפניהם, ופ"א נכנס לחדר ר' חיים ליתן לו צלוחית מים חמים (דיבר הרבה אודות ר"ח ושבחו), והי' עמו גם הח' ר"י ליפשיץ²⁵, ודיבר ר"י הנ"ל אודות חסידים ומתנגדים, און בשעת איך האָב געגאָסן די טיי, נזרקה מפי, שלא בכוונה: עה, אַ מתנגד איז גאָר אַ דבר מזוהם. ור' חיים שמע זאת און האָט דאָס שטילערהייט אַראָפּגעשלונגען.

ובתוך כך סיפר לי ר' חיים²⁵ שאביו ר' יוסף דובער²⁶ הי' אומר ב"פ בשבוע פלפול גדול לפני איזה לומדים דבריסק, לפני בערל דער האָרב ולפני קלמן²⁶ דער קלאָץ (כן כינו את שמם, כי היו מתמידים גדולים, עד שבערל למד כ"כ עד שנעשה אצלו אַ האָרב וקלמן למד כ"כ שישב על הקלאָץ ועשה חור בהקלאָץ פון פיל זיצן) והיו גאונים גדולים, ולפניהם הי' אומר הפלפול.

ופ"א הי' מעשה אחת בבריסק, שיהודי א' לקח פּאדראד מהממשלה על עסק אחד (קאזיאנע בגדים²⁷), ולא מילא אותו כהוגן ונאסר והושיבוהו בהמבצר (בהקרעפּאָסט) עד המשפט, והי' עלול שידונו אותו למיתה ר"ל. והרי"ד עם עורך דין א' יהודי התעסקו ע"ד הצלתו, והגבילו יום אחד שילכו שניהם להמקומות שהיו צריכים לילך בשביל הצלתו. וכשבא יום המיועד בא העורך דין לביתו של הרי"ד ואמרו בני ביתו שהוא בבית המדרש, והלך לביהמ"ד וראה שהרי"ד מגיד שיעור בגפ"ת ומפלפל עם בערל דער האָרב ועם קלמן דער קלאָץ בעניני טומאה וטהרה, ולא רצה להפסיקו וישב מן הצד וחכה, כעבור שעה א' ראה הרי"ד את העורך דין ואמר לתלמידיו שהוא מוכרח להפסיק כי צריך לילך לענין פיקוח נפש, והפסיק והלכו שניהם.

בדרך שאל העורך דין את הרי"ד: גיט מיר צו פאַרשטיין, צו וואָס מאַטערט איר זיך, ערשטנס וואָס איז נוגע די מעשה פון טומאה וטהרה. ועוד, צו וואָס זאָגט איר דעם שיעור, און פאַר וועמען, פאַר בערל דער האָרב און פאַר קלמן דער קלאָץ? זיי זיינען דאָך אַליין אויך גאונים.

והשיב לו: פארשטייסט אַזוי, אַז איך זאָג דעם פלפול פאַר זיי, זאָגט מען אין יענער שול דעם בלאַט, און אין יענער שול זאָגט מען גמרא, און דאָרטן לערנט מען משניות כו', און יענער גייט דריי מאָל אַ טאָג דאוונען, און פאַראַן וואָס גייט אין שול מער ניט ווי אינדערפרי, און פאַראַן וואָס גייט שבת, און יענער גייט יו"ט, ביז יענער דעם אַפּטייקערס זון²⁷ גייט מער ניט ווי ר"ה ויוהכ"פ; אָבער אַז איך וועל ניט זאָגן דעם פלפול, וועט מען דאָרטן ניט לערנען דעם 58בלאַט, וועט מען דאָרטן ניט לערנען די גמרא וכו' ביז דעם אַפּטייקערס זון²⁷ וועט אפילו ר"ה ויוהכ"פ אויך אין שול ניט גיין (מער ניט אַז פאַסטן).

כשספרתי המעשה לפני כ"ק אאמו"ר נבג"מ זי"ע, אמר: יע, דאָס איז אַ סדר עבודה, דאָס איז אַ סדר פון השתל' המדרי' מלמטה למעלה.

— בליובאוויטש הי' איש אחד ששמו בערע דעם שמש²⁸, ומהר"ש כשהי' רוצה הי' קורא לבערע הנ"ל ומבקש אותו ער זאָל אָפּמאַכן ווי נחום החוזר חזר'ט דעם מאמר, והי' אומר (בתוך הדברים) השתל' המדרי' מלמטה למעלה (כי לא הי' מבחין אם מלמטלמ"ע או מלמעלמ"ט).

ו. נתן משקה לר' זאנוויל לכריתת ברית שיקבל עליו שמשות²⁹, זיין אַ שמש באַ אידן, רופן אין שול דאַוונען און לערנען וכו', ואמר:

אַ חסידישע ביסל משקה ווערט ניט פאַרפאַלן.

בתחילת התייסדות תומכי תמימים ביקש כ"ק אדמו"ר נבג"מ זי"ע שכל הבחורים, אפילו העשירים, יאכלו בבית האוכל דתו"ת, והם (העשירים) ישלמו דמי האוכל להקאנטאר. ואמר: רבינו הגדול אמר אַ חסידישע שטיקל ברויט ווערט ניט פאַרפאַלן, און עס וועט ניט פאַרפאַלן ווערן³⁰, והגם שישלמו דמי האוכל להקאנטאר, מ"מ מאחר שיאכלו מבית האוכל, הייסט דאָס אַ חסידישע שטיקל ברויט³⁰, וכמו"כ כאן.

ז. לחיים, אאמו"ר מברך לכאו"א וואָס האַלט זיך אין דעם רבי'נס קליאַמקע³¹, היינו אפילו דער וואָס זאָגט י"ט כסלו קיין תחנון ניט, עס קען זיין אַז י"ז און י"ח זאָגט ער אויך ניט, עכ"פ י"ט כסלו זאָגט ער ניט וויילע עס איז י"ט כסלו, זאָל עם השי"ת העלפן עד למטה מטה.