חורף תרפ"א

19חורף תרפ"א¹

א. שבת פ' תולדות אמר דא"ח², והפסיק ואמר, גוף גיי אַוועק.

ב. בשבוע זה נחלו ל"ע ול"ע כל בית חיינו³, עבודתי הי' אז בלילה לשמש את כ"ק, ומבוקר עד הערב להשיג הרפואות, ובאותו זמן הי' זה דבר אי אפשרי, רק כל האפטייקערס השתדלו להשיג, ואני כבר ידעתי איזה מין יש ובאיזה אפטייק.

פעם אחת בלילה אמר לי: יצחק, זעץ זיך אויפן בעט, ומובן שלא חפצתי, ואמר עוד הפעם: זעץ זיך. וישבתי אויפן שפּיץ בעט. האָט ער מיר אַרום גענומען, ואמר:

יונגעלייט, מען טוט גאָרנישט. אַז איך בין געווען אַ קינד פון 75 יאר, האָב איך געוואוסט ה' סדרי משנה בע"פ⁴, אז דער טאַטע פלעגט מיר פאַרהערן פלעג איך זרעים איבער זאָגן פאַר 15 מינוט, סדר מועד אינני זוכר איך אמר, בעד כמה מינוטין.

יונגעלייט זיינען פוילע, אַז איך האָב געוואָלט אויסשרייבן די האַנט כתבתי חצי לקוטי תורה.

ג. פעם אמר לי: דער טאַטע איז די לעצטע צייט געווען אין געזונט נישקשה, רק סבל מצרות הכלל, פעם אחת נכנסתי לאאמו"ר אין מיטן אַ וואָכעדיקן טאָג, האָט ער געזאָגט תהלים. והמשיך לאמר לי: דו האָסט דאך געזען ר"ה ווי דער טאַטע האָט געדאַווענט, איז דער ר"ה געוויין איז ניט בערך צו דעם געוויין פון דעם תהלים.

ד. פעם אמר לי: בכלל האָב איך בילדותי ניט געהאַט קיין קירוב, פעם הראשונה הי' הקירוב כשנסע אבי⁵ לאדעסה — לימאן⁶ — לקחני אתו עמו. על הים יש אי הנק' "מעדוועד", לעומתו יש הרים, וישב אבי בין ההרים ועיין בספר, ואני שכבתי על העשבים, כעבור זמן מה ראיתי הרבה אנשים עומדים על יד אבי, ורצתי לראות, וראיתי מראה כזה, אבי יושב עיניו סגורות, אוחז ספר קטן, ומנגן הנה מה טוב וכו', ואיננו רואה מה שנעשה סביבו. אז לא ידעתי איזה ספר זה הי', ועתה הנני יודע שזה הי' הדרך חיים של אדמו"ר האמצעי.

ה. פעם א' בילדותי ראיתי בספר, תיקון לאיזה דבר, לשפוך על הידים רותחין, ואמר כ"ק אדמו"ר בזהל"ק: איך ווייס קיין קונצן ניט, בבוקר אמי הרבנית (תחי') [נ"ע]⁷ העמידה המיחם (סאַמבאַר) על השולחן, עמדתי און איך האָב אונטער געשטעלט די האַנט אונטערן קראַן פון מיחם וחפצתי בידי השני' אַ דריי טאָן דעם קראַן, ותיכף ראה 20זה אאמו"ר ותפס אותי ולקחני, ואמר: וואָס איז דאָס? לייג זיך אויפן ביינקל. ואמר לי: מער זאָלסטו דאָס ניט טאָן, קיין פליישיקע קינד דאַרף איך ניט.

ו. פעם א' כשבקשני איך זאָל אים אַ קער טאָן על צדו הב' מכמו שהי' שוכב, אמר לי: לייבל טראָצקי⁸ זאָל בלייבן ליגן ווי דער מהר"ל מפראג'ס גולם. ואח"כ הראה לי בידו על גופו הק': זעסט יצחק וואָס פון מיר איז געוואָרן, וואָס מיינסטו? יסורים פון אַ אידן איז אַ זאַך. ועניתי לו: יע, יסורים איז אַ זאַך, נאָר פאַר איוואנען. וענה לי: עס קען זיין אַז דו ביסט גערעכט.

ז. פ"א אמר לי: אספר לך איך שאאמו"ר — בהיותו ילד — נתן פ"א עצה לאאזמו"ר הצ"צ.

בכל יום ה' הי' אאמו"ר הולך להצ"צ לקבל פיטאַק (ה' פרוטות). באחד הימים⁸ כשבא הזמן ללכת להצ"צ הלך אאמו"ר והמשרתת (הנכרית) הולכת אחריו להשגיח עליו. אאמו"ר נכנס ליחידות שטיבל עם המשרתת, והיו שם הרבה אנשים, והלך עם המשרתת מסביב לכותל שלא תלך בין ב' אנשים, עד שבא אל פתח הכניסה של חדר הצ"צ. על יד הפתח עמד תנור חורף וכשבא עם המשרתת לשם דחף אותה בין התנור ובין הקיר ונכנס להצ"צ ואמר: זיידע גיב דעם פיטאַק.

אח"כ התחיל הצ"צ להתאונן, ואמר לאאמו"ר: וואָס ווילן די אידן פון מיר האָבן? איך האָב ניט קיין כח.

ואמר לו כ"ק אאמו"ר: זיידע, דער אויבערשטער האָט מער אידן פאַר דיר ואינו מתאונן.

וענה הצ"צ: וואָס גלייכסטו מיר להשי"ת, השי"ת יש לו תורה.

וענה לו כ"ק אאמו"ר: זיידע, און דו האָסט ניט קיין תורה? זאָג די אידן אַז דו האָסט ניט קיין תורה וועלן זיי פון דיר אַנטלויפן.

ח. פ"א דיבר שצריכים להשתדל שלא יהי' בליטות, אַז דער זולת זאָל ניט זען וואָס מיט דיר טוט זיך. וסיפר: פעם אחת שמעתי דא"ח מאבי כ"ק אאמו"ר נ"ע, ביום א' נכנסתי לאאמו"ר אויף חזרה, ונתן לי המאמר בכתב, ושם ציין במאמר, עיין עיין, ואמר לי לעיין בכל אלו המקומות און איך זאָל אַרויס נעמען פון די עיין'ס, אח"כ אחר עיוני בהעיין'ס נכנסתי לאאמו"ר ואמר לי, נו! ועניתי שמלאתי דבריו, ושאל אותי, אם יש לך בכתב, ועניתי הן, ומאד לא חפצתי לתת לו, אך הוא ביקש ממני ונתתי לו, ולקח אאמו"ר אַ ?לייפעדער ורשם על כתיבתי, זה אינו שייך לכאן ואמר לי — דער ענין איז אמת, אָבער אַהערצו האָט ער ניט קיין שייכות.

והוסיף כ"ק ואמר, דאָס איז אב לערנט בן, פאַרשטייסטו ווי מיר האָט געשפּאָלטן די קאָפּ, כשיצאתי מאאמו"ר פגשתי א' ודיבר אתי אודות ענין גשמי, און די קאָפּ שפּאַלט — ואמר בזה"ל: דו קענסט זיך ניט פאָרשטעלן די קאָפּ שפּאַלטענעס — ודברתי אתו ולא הרגיש עלי שום דבר.

אָט דאָס הייסט אָן בליטות.

ט. פעם א' אמר: דער טאַטע איז איבער געגאַנגען דעם גרעניץ תרנ"ד⁹.

21ואמר לו דוד לאבאק¹⁰: באַ חסידים איז דאָך ידוע אַז תרנ"ה? וענה לו: זיי ניט. . . און הער וואָס מען זאָגט דיר. באמת האָט דער טאַטע געקענט נעמען דעם עולם מיט אַ עץ'ל (פי' אַ עץ'ל היינו מופתים¹¹, ע"ד שכתוב¹² ויורהו גו' עץ גו' וימתקו המים, ממר למתוק), נאָר ער האָט ניט געוואָלט, נאָר מיט חסידות.

י. פעם א', כשקראתי אתו קריאת שמע שעל המטה, כשהתחיל לומר "יעלזו חסידים", שאל אותי אם צריכים לומר זה ג"פ, ועניתי שלפי הנקודות בסידור צ"ל רק פעם אחת. וענה איך האַלט אויך אַזוי¹³, נאָר יושיע¹⁴ דרייט מיר אַ קאָפּ.

יא. פעם א' סיפר¹⁵: בעת שהי' המחלוקת ע"ד מעות רמב"ן¹⁶ נסע אז עם שמואל קאצמאן¹⁷ לראגאטשעוו לה' טומארקין, כעבור איזה ימים באו מהזשאנדארמעריע¹⁸ לליובאוויטש והגידו לאאמו"ר שהרבה מהחברה השקצים נמצאים בהוואגזאל בארשע ומחכים לביאת בנו. תיכף מסרו לי זה בראגאטשטעוו, ובאותו זמן הי' לי תמיד אתי רעוואלווער¹⁹, ונסענו מראגאטשעוו לארשע, והכינותי את האקדח שיהי' מוכן. כשבאנו לארשע ראיתי אותם בחלון ואמרתי לשמואל קאצמאן והראתי עליהם שהם עומדים, ויצא שמואל וניגש אליהם ואמר: איר וואַרט אויפן רבי'נס זון, אויב איר טראַכט אים אַ טשעפע טאָן וועט מען פון אייך מאַכן אַש און רויך. וברחו, כי פחדו מהזאנדארמען.

יב. עוד סיפר¹⁵: פעם ביום ו' בבוקר בחורף²⁰ הלך למקוה והי' לבוש אין אַ פוטער, כשיצא מהמקוה פגש בו בנו של בירך — בערע יואל — הסנדלר, והתחיל להכות אותו מיט אַ דרוטשאק, פשוט כמו רוצח, ואח"כ תפסו בגרונו ורצה לחנוק אותו ח"ו (וכ"ק הראה לי איך שעשה), והכיתיו בב' ידי עם האגרופים בראשו, וברגלי הכיתיו עד שנפל, וברחתי לביתי, ובמוצש"ק עפ"י הצעת אאמו"ר נסעתי לחו"ל, והחבאתי בחילוף בגדים כחצי שנה. כעבור זמן רב פגשתי את הנ"ל ושאל אותי וואָס הערט זיך מיט אייער זייט, ועניתיו עס רופט זיך מיר אָפּ אָפט, ואמר לי, מיין בויך רופט זיך מיר אויך אָפּ גאַנץ אָפט. והמשיך כ"ק אדמו"ר ואמר, דאָס איז מס"נ ממש.

יג. בעריוהכ"פ קרא אותי, כשנכנסתי הי' סומך ביד ימינו על האוואלגער דיוואן (ספה). ושאלתי: מען האָט מיר געזאָגט אַז מען האָט מיר גערופן. וענה, 22יע יצחק, והי' זייער אָנגיצייגן ניט אויפגעלייגט. ואמר דו ביסט זייער פאַרנומען מיט תומכיתמימים, דו דאַוונסט ניט דו לערנסט ניט, זאָל דער אויבערשטער דיר העלפן אַז באַ דיר זאָל זיך אָפּטאָן אין נפש פּונקט ווי דו האָסט געדאַוונט און געלערנט און מיט אַ התעוררות תשובה אמיתית.

יד. בכלל הי' הסדר שהתפללתי אתו בסידור, היינו שאחזתי את הסידור און געקערט די בלעטלעך. פעם א' בש"ק בבוקר אמרתי לו שאני הולך להחם החלב, וענה כן, ולע"ע התחיל להתפלל ממה טובו, אמרתי לו שקודם הודו ישתה, ואח"כ כשנכנסתי ראיתי שהתחיל כבר ברוך שאמר, והתחלתי לדבר אתו שזהו הכרח עפ"י ציווי הרופאים, והראה בין שחרית למוסף — שאז ישתה, ובינתיים יצאתי, וכשנכנסתי עם החלב וחפצתי ליתן לו והוא כבר התחיל מוסף, וחכיתי עד שגמר, והתחלתי לבקש ממנו רחמים שישתה, ואמר לי, יצחק, דער נה"ב קען דאָך מיינען אַז עס איז אַ סדר, דאַרף מען אים אָנווייזן אַז עס איז גענוג.

טו. פ"א סיפר שכ"ק אביו הרה"ק זי"ע שלח אותו לאחד מגדולי המלשינים לדבר אתו, ונכנס אתו בחדר והתחיל לדבר שהוא יהרוס וכו' והוא יעשה כלה ח"ו ועוד דברים כאלו, ועל כל דבר שדיבר הוא, ענה לו, ער לאַכט. ואותו האיש נתרגז וצעק עוד יותר, והוא בא', ער לאַכט. וההוא לא יכול להתאפק יותר, ושאלו: ווער לאַכט. וענה: יושב בשמים ישחק²¹. והגביה ידו הטמאה, ונתן לכ"ק אדמו"ר אַ פּאַטש. ואמר לו כ"ק אדמו"ר: דיר וועט טייער קאָסטן. ולבסוף האָט מען ביי אים אָפּגענומען די האַנט²².

טז. בעת שכ"ק אדמו"ר שליט"א כבר קם ממטתו אחר מחלתו, קרא אותי ושאלני אם ראיתי ג' בייגעלעך פּאַפּיר מיט גאָלדענע ברעגן, ואמרתי לו שלא ראיתי. אמר לי שאשאל מר' זלמן אידל²³, ושאלתיו ואמר לי שאיננו יודע. ואמר לי כ"ק אדמו"ר איך וועל מאַכן אַ רמ"ח אויב מען וועט דאס מיר ניט אָפּגעבן. ופעל זה הרבה על בריאותו, פניו הק' זיינען געוואָרן ווייס ווי קאַלך. ונכנסתי לבתו הרבנית מרת חי' מושקא²⁴ וסיפרתי לה, ואמרה לי איפה זה מונח, ולקחתי ומסרתי לכ"ק אדמו"ר. ואמר לי: יצחק, איך וועל דיר דערציילן וואָס דאָס איז פאַר אַ בייגעלעך:

פעם כשנסעתי עם אאמו"ר לקאַרלס?אָד²⁵, והי' שם הסדר שלאחר הוואַנעס, כל או"א מה שהי' דורש, נתנו לו (הלשון הי' אפילו אַ טעלערל פון הימל), כשיצא אאמו"ר מהאמבטי דרש נייר ודיו, ונתנו 23לו, וכתב עליהם שלשה ענינים נאַייע, וואָס איז ערגעץ ניטאָ אין חסידות,

ואמר כ"ק אדמו"ר: פאַרשטייסטו ווי באַ מיר איז דאָס טייער? ואמר, וויבאַלד אַז עס איז אויסגעגאַנגען צו עגמ"נ אָן יסורים, וועל איך דיר ווייזן אַלע כתביד'ן, והראה לי על הביכלעך שהוציא מהשאַנק (ארון), והראה לי כתי"ק הבעש"ט, אדה"ז, אדהאמ"צ, אדמו"ר הצ"צ, אדמו"ר מהר"ש, ואח"כ אמר: דעם טאַטנס כת"י קענסטו דאָך.

יז. פעם א' היו צריכים לעשות באַנקעס לבתו הצעירה הרבנית מרת שיינדל הי"ד²⁶, ונשפך הבענזין ונעשה אש גדולה והתחיל לצעוק פּאַזאַר, וזה הי' אצלו אחרי הניתוח ברגלו, והי' שוכב, והי' אסור לו לזוז ממקומו, והגביה א"ע, והי' בבחי' התעלפות. אח"כ אמר לי: [יוסף יצחק] ווייזט קוראַז²⁷, דו ווייסט דאָך וואו דו האַלסט, איז וואָס הייבסטו זיך, נאָר וואָס, דאָס איז עצם המשכה פון אב.

יח. פ"א נסעתי עם אאמו"ר לחו"ל, ואמר לי אאמו"ר: זאָלסט זען אַז מען זאָל ניט עפענען די צעמעדאנעס, און אויב זיי וועלן עפענען, וועל איך זיך אומקערן צוריק. כשבאנו על הגבול, בקשתי שיבוא הגדול שבהם הממונה על זה, ובא, ונתתי לו סכום גדול שלא לפי ערך, ומובן שלא פתחו.

אח"כ סיפר: כשהיינו כל החורף (בוויען²⁸) ואז למדנו כל החורף טור עם ב"י. אמר לי כ"ק אאמו"ר שזהו תשלום שכר על ענין אחד, ובמחשבתי הי' אז שהתשלום שכר הוא על העברת הגבול (כנ"ל).

היו²⁹ שם (בוויען) זקנים, ובכל יום ויום היו באים לאאמו"ר ובקשו ממנו, יונגערמאַן האָסט אַ קאַפּ טאבאק, ואאמו"ר הי' נותן להם מכיסו טאבאק להליולקע שלהם לעשן. כך היו נוהגים כל החורף. ושום איש לא ידע מי אנו. פעם א' אמר זקן א' לאאמו"ר: יונגערמאַן, יונגערמאַן, וואָס וועט זיין, אַלץ אין קאָפּ, אַלץ אין קאָפּ, מען דאַרף האָבן אַביסל אויך אין האַרצן. ושאלוהו אאמו"ר, נו, מה ללמוד, ואמר לו, יש לנו ב"ה אַ טייער ספר'ל ער הייסט ליקוטי אמרים, והראה לאבא, ואאמו"ר לקח את הספר והביט בו, ואמר, יע, עס איז אַ גוט ספר'ל.