י"ט כסלו תרפ"ג

38י"ט כסלו תרפ"ג

א. [אמר לאחד:] דער טאַטע האָט געזאָגט אַז מען שרייבט אַ פדיון ווי אַ נאַר בלייבט מען ביי די נאַרישקייט. מען דאַרף שרייבן קורץ און מיושב'דיק.

ב. [אמר לאחד:] איך מיין דיר זאָגן אודות הענין שדברנו אתמול, חסידות איז לא זו אף זו, אודאי דער וואָס איז שייך צו פאַרשטיין דאַרף ער זיך ניט באַנוגענען מיט לערנען אַ פרשה חומש כו' און ער דאַרף האָרעווען אויף התבוננות כדי לבוא לאהוי"ר, נאָר צוריק, איז חסידות קיין זאַך ניט שולל.

ג. הי' לי ידיעה מפאריז ששם נתיסדה חברה בשם שומרי שבת שבה נכנסו כשלשת אלפי איש ומהם הרבה דאָקטוירים, ובפראַנקפורט על נהר מיין כשבעה אלפים שנתעוררו מצד המנגד להחזיק ולתמוך בדת, וביום השבת סוגרים החנויות והבאַנק שלהם, בין איך זייער צופרידן געווען, מ"מ וועל איך אין די חברה ניט אַריין, וויילע ניט דאָס איז אַ זאַך פאַר מיר.

ד. [אמר לאחד:] איך האָב געהערט אַז דו דרש'נסט, ניט דאָס איז דיין זאַך, דיין זאַך איז לערנען און דאַוונען און פאַרלייכטן די שטאָט, אַמאָל איז געווען אַ רב אין אַ שטאָט האָט געלויכטן אין די גאַנצע שטאָט, דאַרפסטו זען אַז מען זאָל לערנען אין אַלע שולן בין מנחה למעריב.

[ושאל אחד: בין מנחה למעריב זהו בדוקא, ואמר:] מען מעג לערנען זעקס שעה נאָך מעריב אויך און מען מעג נעכטיקן אין שול אויך¹. דער אָרט פון אַ אידן איז אין שול.

פעם א' כ"ק אאמו"ר הרה"ק נ"ע באסיפה אחת בבערלין שאלו אותו האשכנזים: מדוע אצלכם בביהמד"ר אינו מסודר ואינו מנוקה כדבעי ס'איז אָן געוואָרפן, ואצלנו הביהמד"ר הכל בסדר נכון ונקי וכל דבר על מקומו. והשיב להם: כי אצלינו הביהמד"ר הוא עיקר דירתנו ועיקר קביעותינו, ולכן אין מדקדקים על סדר החיצוני, כמו שאין מדקדק אדם בהיותו בביתו. אבל אתם כמו אורחים בביהמד"ר ואורח צריך להיות מסודר בכל עניניו בהילוכו ובבגדיו כו'.

ה. עס איז געוואָרן דרכים חדשים, מען זאָגט חסידות מיט אייגענע פשט'לאַך, ודרוש אומרים במקום חסידות, וכל א' בונה בימה לעצמו, ער זאָגט אַ מאמר חז"ל זייער גוט, מעג ער זאָגן פון חסידות אויך, אבל צריך להודיעו שאינו אומר דא"ח כ"א מגידות, איך האָב געהערט אַז אויף ליקאַווע זאָגט אַ מגיד שבת, ונהניתי עד למאוד, זייער גוט ער איז מעורר אידן לתומ"צ אָבער ניט זאָגן דרוש בשם חסידות, אם לא כשתחסר לו בענין יוכל להסביר בעיון ממקום אחר.

דא"ח צריך לומר דברי הרב ממש² 39בכלל זה הוא כל הספרים הנדפסים כמו תו"א ואמרי בינה (אבל לא ספרי חסידים הנדפסים) גם הכתבים של רבותינו הקדושים, און דער וואָס וועט ניט טאָן אַזוי זאָל ער וויסן אַז לא יאבה הוי' סלוח לו³ עד עולמי עד. איך וואָלט וועלן אַז ישמעו הדברים בכל קצוי ארץ.

[שאל אחד: מה אעשה שמוכרח אני לומר דא"ח באופן הנ"ל, כי אין לי כ"כ דרושים שיכולים לומר בפני בע"ב. והשיב:] פאַרוואָס זאָלסטו ניט זאָגן דעם מאמר אמרז"ל אין הקב"ה בא בטרוניא⁴, והמאמר רנ"א, זאָג איבער זיבן מאָל פערציג מאָל ביז ער זאָל דערהערן⁵, און אַז מען זאָל דערהערן דאַרף מען פריער קריינקען און ווייטיקען און אויסוויינען זיך גוט אין תיקון חצות, תיקון חצות איז ניט דוקא צוועלף אַזייגער, עס קען זיין פינף אַזייגער אויך אין ק"ש און תפלה, און נאָכדעם זאָגן חסידות, נישט אַרויס גיין מיט דעם בערדל און מיטן גאַרטל און יענער זאָל פון מיר הערן, פאַרוואָס זאָלסטו ניט הערן פון יענעם, פאַר וועמען זאָגט מען חסידות פאַר נשמה, נשמה אַדאַנק דעם אויבערשטן איז פראַנען אַזעלכע וואָס ביי זיי איז מאיר דער אור הנשמה בגוף, נאָר דאָס איז מער ניט ווי הארת הנשמה, עצם הנשמה איז אין בריאה, און פאַר חי' יחידה, וואָס חי' יחידה איז אין אצי', מילא דאַרף מען האָבן פריער אַ הכנה (אויסוויינען דאַרף מען זיך, נאָר יענער דאַרף ניט וויסן, פאַר דעם אַנדערן דאַרף מען אַרויסגיין מיט אַ שמייכל).

מען מאָנט ניט באַ אייך אַז איר זאָלט האָבן אַ ציור אין דעם ענין, למשל ענין הקו מאָנט מען ניט עס זאָל נצטייר ווערען און האָבן אין קאָפּ אַ קצת ציור וואָס איז קו, דאָס איז ניט שייך צו אייך, איר וועט וואַרטן ביז זיבעציג יאָר וועט איר אויך ניט צוקומען, דאָס איז שייך צו צאַרסקע פאַמיליע⁶.

[אמר על דא"ח שאמר⁶:] איר וואָלט וויסן וויפל יגיעה האָב איך געהאַט אויף דעם מאמר, אַז איך דערמאָן זיך אַז דער רבי האָט געזאָגט חסידות, דער מיטעלער רבי האָט געזאָגט חסידות, דער רבי הצ"צ האָט געזאָגט חסידות, דער זיידע האָט געזאָגט חסידות און איך דאַרף זאָגן.

ו. כבר אמרנו אודות זה בשמח"ת, שכ"א ילמוד בכל יום פ' חומש עם רש"י⁷ ופרק תניא ועמוד גמרא והלימוד יהי' אדעתא דנפשי' בקביעות בנפש, ומי שהוא אנוס כגון שהוא בדרך, ללמוד למחרתו פי שנים, ומי שאינו בר הכי יאמר תהלים, עס איז בשוה ממש דער גרעסטער פלפול מהגאון היותר גדול און דער טיפסטער ענין אין קבלה, און אַ איד שאינו יכול ללמוד דא"ח זאָגט קמץ אלף אָ (לא אָ בפּ בהמעטאָדעס החדשות)⁸, פירט אויך אויס די כוונה פון בראשית ברא, אַ תנועה פון אַ אידן איז זייער טייער למעלה.

40ואספר לכם מעשה מהבעש"ט (שזו המעשה הוא אחת מהג' פעמים שהראה הבעש"ט לתלמידיו שראו בעיניהם מה שנעשה בריחוק מקום כעין שמצינו באלישע כו'):

פעם אחת⁹ ישב הבעש"ט עם תלמידיו אצל השולחן בליל פסח, האָט זיך דער בעש"ט זייער צו לאַכט, ושאלו אותו מה זה, והראה להם שאיש אחד כפרי פשוט שהי' נוסע להבעש"ט

— הבעש"ט היו לו חסידים בכמה מקומות ואח"כ נחלקה הארץ כמו חסידי וואָהלין, פולין ליטא כו' אבל להבעש"ט והה"מ איז געווען כלליות'דיג —

והי' שומע ממנו תורה, והגם שלא הי' מבין כ"כ, נאָר ער פלעגט אויס חזר'ן מיט די ווערטער באופן שהי' יודע בע"פ.

האיש הי' חשוך בנים ר"ל, ובהתקדש ליל החג, הנה לאחר כל היגיעות הרבות וההכנות שיגע וטרח הוא ואשתו במשך הימים לפני פסח, ישבו שניהם לבדם אל השולחן.

באמצע הסעודה לאחר ששאלה אשתו הד' קושיות ולאחר ששתה איזה כוסות יין, זכר את רבו הק' ואת התורה ששמע ממנו שאיש ואשה זכו שכינה שרוי' ביניהם¹⁰, שאיש הוא אש י' ואשה אש ה' וזכו אז ה"ה י"ה¹¹, וכשנזכר ע"ז שעי"ז נמשך גילוי אלקות למטה איז ער אַוועקגעגאַנגען אַ ריקוד עם אשתו.

זאת הראה הבעש"ט לתלמידיו, ואמר שעי"ז נעשה שמחה גדולה למעלה, לכן שחק ג"כ.

(חזר לענין הנ"ל) איך האָב אַ השערה אַז עס וועט זיין גוט, דערפאַר האָב איך פּראַווע¹² צו מאָנען אַז מ'זאָל אָנהויבן צו לערנען, דער וואָס וועט ניט מקיים זיין מעג זיך ריכטען אויף יסורים עניות ודחקות, כמו שראינו במוחש אַז דער וואָס איז געווען שייך און איז אַוועקגעגאַנגען מיט'ן עולם האָט אויסגעמייקענט צוריק, ולהיפך ת"ל.

ואני ערב בעד מי שיקיים כל האמור שלבד זאת שלא יפסיד מאומה מזמני התורה עוד זאת שישלח לו השי"ת פרנסה מרובה בכל עניניו.

מען איז דאָך ווי אָקסן מען קען ניט ריידן מיט אַייך, וואָס זאָל מען זאָגן? הער נאָך ר' אָקס. מ'גייט דאָך אַרום ווי לעבעדיגע מתים.

אַז מען וועט אָנהויבן לערנען (והלימוד יהי' בחברותא כמה שיהי' ולכה"פ בשנים) און אַז מען וועט לערנען וועט דאָך אַ ודאי ווערן גוט, האָף איך אַז ביז פורים וועט מען קענען ריידן וועגען אַ העכערן ענין, וועגען פנימיות'דיגן און וועגען בירור וזיכוך המדות און אַז איינער האָט אַ גוטן פריינד און האָט אַ גוטע זאַך גיט ער דאָך אים אויך, מילא זאָל יעדערער זעהן אַז זיין גוטער פריינד זאָל אויך האָבן דעם טוב (הכוונה שישתדל שילמוד חבירו ג"כ), מ'דאַרף וויסן ווער זיינען די אושפיזין.

ז. [אמר לאחד:] זייט זיך מקשר צו די רביים, אמונה פשוטה איז דאָך פאַראַנען באַ אייך, וואָרום צו וואָס ביסטו געקומען אַהער צו פאָרן און גע'פטר'ט 10 רובל. אפשר איז די געלט באַ דיר גאָרנישט, אָבער באַ דיר אין שטאָט 41וואָלסטו זיך זעצן בראש און בלאָזן זיך, היינט וואָס ביסטו געקומען לכאן, כמו"כ די מקומות'דיגע זיי וואָלטן זיך זעצן באַ זיך און דרש'נען, און דער גס הרוח וואָלט זיך מתפשט געווען ווי אצלם, היינט וואָס איז מען געקומען אַהער. איז דאָך אמונה פשוטה פאַראַן, וואָס דען פעלט — די מסירה ונתינה.

ח. יעדער רבי דאַרף האָבן זיין דור. בשנת רס"ג הי' עשרים שנה לנשיאות אאמו"ר הרה"ק¹³.

בשנת תרמ"ג נסתלק אאזמו"ר נבג"מ יום י"ג לחודש תשרי¹⁴ 51 מינוט על שעה 12, וכ"ה מינוט קודם לכן, בישבו על כסאו (כי נסתלק על כסאו), לקח את המורה שעות שלו און האָט אויסגעטאָן פון קייטל און האָט אָפּגעשוירן אַ שטיקל פּאַפּיר און האָט איבערגעדרייט אויף 51 אויף 12 און האָט אַריין געלייגט את הפּאַפּירל בהשפּענדיל, האָט זיך דער זייגער אָפּגעשטעלט, אח"כ אמר להמשרת פנחס לייב¹⁵ שיקרא לבניו הק' שרוצה לצוות להם צוואה, וקרא את רז"א¹⁶ ודיבר עמו, ופנחס לייב עמד ג"כ בעת מעשה, אח"כ יצא הרז"א ונכנס אאמו"ר ודיבר עמו ובכה אאמו"ר מאד, ופנחס לייב עמד ג"כ בעת מעשה, אח"כ יצא אאמו"ר ונכנס הרמ"מ¹⁷, ואח"כ נסתלק.

ראשית שהתחלתי לשמוע דא"ח הי' בשנת רמ"ט¹⁸, ושמעתי את הדרוש אחרי מות רמ"ט¹⁹, אך מחמת שעמדתי אחורי הכסא של אאמו"ר און איך פלעג נאָכזאָגן, האָב איך מבלבל געווען, האָט מען מיך משלח געווען, והייתי עומד אצל התנור.

כך הי' עד שנת רנ"ה, שאז כבר עמדתי על דעתי, ואז גילה אאמו"ר את כל מצפוני לבבו²⁰.

בשנה ההיא (תרנ"ה) גילה לי מה שדיבר כ"ק אאזמו"ר לפני הסתלקותו, ואמר שיש דבר אחד שלא הי' יכול לשמוע, אך המשרת פנחס לייב שמע ואינו רוצה לגלות כי פנחס לייב הי' ארגז של ברזל מען האָט באַ אים ניט געקענט דערגיין גאָר נישט.

אני כאשר שמעתי זאת האָב איך גערופן פנחס לייב צו זיך און איך האָב 42דאָקאַזיט 12 קאָפּיקעס, וואָרום יענע יאָרן איז 12 קאפּיקעס דאָקאַזין ניט גרינג געווען, וקניתי רביעית יי"ש און איך האָב אים געגעבן לחיים, ובקשתי אותו לעשות ווי אַ ענדיק

— כ"ק הי' אז אין שמחה עפּעס אַ חסידישע מעשה שבזמן השמחה היו עושים החסידים כזאת ופנחס לייב הצטיין בזה און האָט געהאַט אין דעם אַ חוש און אַ געשמאַק וכשהיו אומרים לו אַז ער מאַכט ווי אַ ענדיק זייער גוט, זאת הי' יקר אצלו מכל הון —

ומיד עשה, והתחלתי לשבח אותו איך שהוא עושה כמו ענדיק יותר טוב מכל החסידים, והי' בטוב לבו, בקשתי אותו שיאמר לי מה ששמע מאאזמו"ר לפני הסתלקותו מה שאמר לאאמו"ר און האָט ניט איינגעהערט, ואמר לי, מאין אתה יודע זאת, ואמרתי שאאמו"ר הגיד לי זאת, אמר לי א"כ אומר לך ואמר לי...

בשנת רס"ג אחר חזרה אמר לי אאמו"ר שרצונו לעשות פּאַספּאָרט לחו"ל שאסע עמו לחו"ל, איך האָב זייער ניט געוואָלט פאָרן כי באותה שנה למדתי דא"ח עם ר' אד"מ²¹ און מיר האָבן געלערנט יאַמקעדיק, אך מוכרח הייתי מפני בקשת אאמו"ר, ונסענו לוויען²², כוונת הנסיעה של אאמו"ר הי' בתור גלות.

וויען²³ היא עיר גדולה לאלקים ויש בה הרבה קלויזלעך של חסידי ראַדין ופּרעמישלאַן, בכל יום היינו נוסעים מאכסניא שלנו במרכבת סוסים לביהמד"ר אחר מחסידי פּרעמישלאַן והיינו לומדים שם חו"מ, ובביהמד"ר הי' חסידים בטלנים מחסידי פּרעמישלאַן והיו שואלים פון וואַנעט זייט איר, וענה להם אאמו"ר מרוסלאַנד, ושאלו וואָס זייט איר סוחרים, והי' אומר להם נו, והיו אומרים לו גיט אַ פּאַפּיראָסל והי' מחלק להם לכ"א טאַבאַק, וכן היינו באים לביהמ"ד ולומדים חו"מ, האָט דעמאָלט דער טאַטע געוויינט פאַר מיר בדמעות שליש, ווי קען איך צוטראָגן זיך צו חסידים, אַז חסידים דערקענען מיר ניט. איך האָב אפילו אַנדערע דרכים (וואָרום דער טאַטע איז געווען ביכלתו²⁴ להשליך עץ ויצף הברזל כו'²⁵) נאָר איך וויל ניט און איך קען ניט בשו"א.

דאָס וואָס איך האָב געזען באותה שנה פון טאַטן איז אין לשער.

לפני ר"ה שנה ההיא (תרס"ג)²⁶ הכין אאמו"ר את עצמו לומר דא"ח בר"ה את הדרוש בלקו"ת²⁷ מבן עשרים שנה וכו', בלקו"ת הוא בקיצור גדול, אך הוא רצה לדבר באריכות ובהרחבת הביאור ולפועל לא אמר זה, רק אמר את המאמר ובחודש השביעי רס"ג²⁸ מענין חי בעצם וחיות להחיות.

הרשב"ץ²⁹ הרגיש זאת, ובשמח"ת אמר הרשב"ץ לאאמו"ר: רבי מבן עשרים. אמר לו אאמו"ר: אויב איר זאָגט דאָס צוליב יונגעלייט אשריכם, און אויב איר 43זאָגט דאָס לעצמכם — אנה אני בא³⁰, כי הרשב"ץ ז"ל הי' מחסידי אדמו"ר הצ"צ וגם מחסידי אאזמו"ר.

היינו ק"ו, ומה דאָך דער טאַטע לאחר משך עשרים שנה לנשיאותו אין די רעכטע יאָרן וואָס ער האָט געטאָן מיט זיך אין זכות העולם אמר אנה אני בא, היינט וואָס זאָל איך זאָגן, מען דאַרף גיין בדרך רבותינו — זייט זיך מקשר צו די רביים.

ט. דער וואָס איז מקבל מוטב ובאם לאו אני אומר מפורש, איך וויל ניט מ'זאָל קומען צו מיר, מער ניט וואָס מ'קען ניט אַרויסטרייבן פון שטוב, אָבער איך וויל ניט ער זאָל גיין צו מיר, קיין טובה וועט אים געוויס דערפון ניט אַרויסקומען, אַז מען בעט אַ התעוררות רחמים זאָגט מען פאַר דעם: פאַר דעם בעסטו (עוד היו דיבורים איומים עד למאוד, ולא נתנו ליכתב מפני השכחה) — זאָל ער זיין געזונט און שטאַרק נאָר צו מיר וויל איך ניט ער זאָל גיין, אַי ואהבת לרעך כמוך³¹, קען מען דאָך מקיים זיין פון ווייטן אויך.

וואָס בין איך מחויב אָפּגעבן אים מיין צייט און מיין געזונט. עס קען זיין אַז כי בנפש הוא. פאַרוואָס גיט מען ניט אַ פרעג פאַרוואָס איז דער מיטעלער רבי נסתלק געוואָרן פאַר פיר און פופציג יאָר³², און פאַרוואָס איז דער זיידע נסתלק געוואָרן צו אַכט און פערציג יאָר³³,

[וסיים כ"ק אדמו"ר:] פאַר דעם פאַר יענעם גיב איך אַוועק מיין צייט און מיין געזונט און לעבן, מיין עוה"ז און מיין עוה"ב, אַ?י עס זאָל זיין גוט.